Una Noche Espanol


Una Noche Espanol

Het is januari 1492. Twee herders begeven zich enthousiast op weg richting Granada. Ze hebben gehoord dat die rijke, befaamde, Moorse stad veroverd zou zijn. Ze kunnen hun geluk niet op. Wat zullen ze daar wel niet aan pracht en praal aantreffen? Uit voorzorg hebben ze alvast wat geiten meegenomen om die eventueel tegen kostbaarheden te ruilen.

Het voorafgaande is de korte inhoud van een lied van de componist Juan del Encina: ‘Levanta Pascual’ genaamd dat naast andere liederen uit die tijd op ons programma staat.

Een programma helemaal gewijd aan het Spanje rond het einde van de vijftiende en het begin van de zestiende eeuw. Dan eindigt met de verovering van Granada of beter gezegd de overgave – want de stad had zich uiteindelijk vrijwillig, zonder slag of stoot, overgegeven – in januari 1492 de reconquista, de herovering van het katholieke Spanje op de Moren, en begint de Siglo d’Oro, de Gouden Eeuw van Spanje.

De twee herders waren bepaald niet de enigen die zich vol verwachting op weg begaven naar Granada. Koningin Isabella van Castilië en haar echtgenoot, koning Ferdinand van Aragon – in een van de liederen de Reyes benditos, ‘’de gezegende koningen’’, genoemd die later van de paus de eretitel ”de katholieke koningen’’ mochten voeren, waren hen voorgegaan met in hun gevolg alle hoge edelen en geestelijken van het nog maar kort door hun huwelijk verenigde Spanje. Onder hen bevond zich ook de Genuees Christofoor Columbus, die iets meer dan tien maanden na de val van Granada de nieuwe wereld zou ontdekken.

Spanje

De overhandiging van de sleutel van Granada door de morenkoning aan koning Ferdinand en koningin Isabella. Schilderij van F. Padilla

 

De morenkoning, Boabdil, – een Spaanse verbastering van zijn Arabische naam, Mohammed XII Abu Abdallah – laatste heerser over Granada, overhandigde de sleutel aan Koning Ferdinand, die daarmee bezit nam van het prachtige Alhambra. Op de hoogste toren van het bouwwerk werden de tekenen van de overwinning geplaatst, een zilveren kruis dat aan het begin van de strijd, tien jaar eerder, door de paus geschonken was aan koning Ferdinand en dat hij op zijn veroveringstocht steeds voor zich uit had laten dragen, en de koninklijke vlag van het verenigde Spanje. Toen de Moren dit aanschouwden konden ze, volgens een adellijke ooggetuige, hun tranen niet bedwingen en hij voegde eraan toe: “want het Granada dat zij verloren is zowel in grootheid als sterkte en rijkdom het mooiste dat er op de wereld bestaat……Geloof mij, dit was de meest opvallende en meest gelukkige dag die Spanje ooit gekend heeft.”

Ons concert bestaat uit een aantal Spaanse liederen uit die tijd en ook twee zogenaamde ensaladas van Mateo Flecha el viejo: La Guerra en La Bomba. De eerste, La Guerra, is een allegorische voorstelling van de strijd, een soort gesublimeerde oorlog. De tweede, La Bomba, is eveneens een allegorische voorstelling in de vorm van een scheepsramp. Een Ensalada – letterlijke betekenis salade – is een allegaartje van verschillende muzikale vormen, ritmen en onverwachte muzikale wendingen. Religieuze en seculiere thema’s vermengen zich met komische intermezzo’s. Epische, ernstige en ironische elementen vormen de verschillende ingrediënten. Het is of we een schilderij van Jeroen Bosch voor ons zien. Het centrale thema is een religieus onderwerp, maar het valt bijna weg achter een wirwar van vaak wereldse details. De dressing op de ensalada is steeds het overwinnende katholieke geloof en het hoofdthema vormt in beide ensaladas de geboorte van Christus. De twee ensaladas, met name La Guerra, zijn gestoeld op een martiale bijna ‘jihadistische’ theologie, typerend voor het katholieke Spanje van die tijd waar wij vandaag de dag, althans in de christelijke, westerse wereld, niet veel voeling meer mee hebben. Het is de wereld van Santiago, Sint Jacobus de Matamoros, de Morendoder, waarin de reconquista uiteindelijk zou uitmonden in de vervolging en verdrijving van de Joden en Moren uit Spanje.

Na de voltooiing van de reconquista zat de Spanjaarden de strijdlust nog in het bloed en die zou niet zo gauw uitdoven. “Para guerra nacemos”, luidt de tekst van een van de liederen, vrij vertaald: “als strijders worden we geboren”. Ze moesten als het ware afkicken van de fysieke strijd die zij hadden geleverd. Daarom werd de oorlog nu hij fysiek ten einde was gekomen in culturele uitingen zoals de liedkunst gesublimeerd tot een geestelijke strijd. Op het einde van de middeleeuwen stonden de ridderlijke deugden van de caballeros (letterlijk ‘paardrijders’) of Hidalgos (‘rijke zonen’) hoog in het vaandel en de strijd tegen de Moren had dat alleen maar versterkt.

gonzales

Gonzalez Fernandez, die deelnam aan de verovering van Granada, hier biddend in harnas afgebeeld, vroom en dapper, volgens het ideaalbeeld dat de ridders van zichzelf hadden.

 

“Alles vergaat”, zo luidt de tekst van een van de liederen die we ten gehore brengen “behalve de Roem en de Eer: La Fama y La Gloria”. Die verering van de ridderlijke deugden zou nog lang blijven voortleven. Zo’n 70 jaar later zou de hertog van Alva, bezeten van diezelfde mentaliteit, tevergeefs pogen een opstand in de Nederlanden tegen het Spaans gezag te onderdrukken. Een eeuw later zou echter Cervantes in zijn Don Quichotte met deze deugden de spot drijven en er definitief mee afrekenen.

Een onderdeel van die ridderlijkheid is ook de hoofse liefde. Ook daar treft men sporen van aan in het door ons gebrachte repertoire. De verheerlijking van de vrouw als onbereikbaar wezen. Maar ook het advies haar nooit alleen te laten en overal in de gaten te houden, zelfs als ze haar behoefte gaat doen. Want voor je het weet legt ze het aan met een ander. Aldus in het spotlied Cucú, cucú van de reeds genoemde componist Juan del Encina, waarin de man als hoorndrager te kijk wordt gezet. Cucú betekent ‘koekoek’. In het Frans komen we het woord in de vorm van cocu tegen als aanduiding van een bedrogen echtgenoot.

Kortom, wanneer men zich probeert te verplaatsen in de Spaanse muziek uit de Siglo d’Oro, de gouden eeuw, al is dat voor ons nuchtere 21 eeuwse Nederlanders misschien niet altijd even gemakkelijk, dan valt er genoeg te genieten in dit gevarieerde concert.